Η Κυρά-Φροσύνη και το μοιρολόι της Παμβώτιδας: Μια ιστορία που έμεινε στα χείλη του λαού.
Στα παλιά τα χρόνια, τότε που ο φόβος κι η αυθαιρεσία βάραιναν πάνω στις ελληνικές πολιτείες, οι άνθρωποι δεν είχαν εφημερίδες για να γράψουν τον πόνο τους. Είχαν όμως το στόμα, τη μνήμη και το τραγούδι. Όπως οι πρόγονοί μας στον Πόντο έκλεισαν στη λύρα και στα μοιρολόγια τους κάθε καημό και κάθε αδικία, έτσι και στα Γιάννενα ο λαός κράτησε ζωντανή μια νύχτα που πάγωσε το αίμα όλης της Ηπείρου: τη νύχτα της 11ης Γενάρη 1801 (ή 1800 κατά άλλους), όταν τα νερά της λίμνης Παμβώτιδας κατάπιαν την Κυρά-Φροσύνη και δεκαεπτά ακόμη αρχοντοπούλες της πόλης.
Η αρχοντοπούλα των Ιωαννίνων

Η Ευφροσύνη Βασιλείου, η ξακουστή Κυρά-Φροσύνη, δεν ήταν μια συνηθισμένη γυναίκα της εποχής της. Ήταν όμορφη, αρχοντική, γραμματιζούμενη και μάνα δύο παιδιών. Ο άντρας της, μεγάλος έμπορος, ταξίδευε συχνά στη Βενετία για τις δουλειές του. Μέσα στη μοναξιά και στα σαλόνια της πόλης, η Φροσύνη μπλέχτηκε σε έναν έρωτα που έμελλε να της στοιχίσει τη ζωή: αγαπήθηκε με τον Μουχτάρ, τον πρωτότοκο γιο του πανίσχυρου Αλή Πασά.
Γιατί έδωσε ο Αλή Πασάς τη διαταγή;
Ο Αλή Πασάς των Τεπελενίων ήταν άνθρωπος με δύο πρόσωπα. Από τη μια έφτιαξε δρόμους, γεφύρια και εκκλησίες, κι από την άλλη η καρδιά του ήταν πέτρα όταν θιγόταν το συμφέρον ή το πείσμα του. Στα χαρτιά, οι δεκαοκτώ γυναίκες πιάστηκαν με την κατηγορία της «ακολασίας» και της μοιχείας. Ο λαός όμως, που ξέρει να διαβάζει πίσω από τις λέξεις των ισχυρών, μιλούσε για τρεις βαθύτερους λόγους:
- Η ζήλια της νύφης: Η γυναίκα του Μουχτάρ δεν άντεχε να βλέπει τον άντρα της να λιώνει για τη Φροσύνη και πίεσε τον πεθερό της, τον Αλή Πασά, να τη βγάλει από τη μέση.
- Ο κρυφός καημός του ίδιου του Αλή: Λένε πως ο ίδιος ο γέρο-πασάς είχε βάλει στο μάτι τη Φροσύνη. Όταν εκείνη τον αρνήθηκε και διάλεξε τον γιο του, ο Αλής θόλωσε από κακία. Κι επειδή δεν ήθελε να φανεί πως τη σκοτώνει από προσωπικό πάθος, πήρε μαζί της κι άλλες δεκαοκτώ αθώες γυναίκες για να θολώσει τα νερά.
- Το χρήμα και ο φόβος: Με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια — έριξε τρόμο στα σπίτια των Ιωαννίνων για να μη σηκώνει κανείς κεφάλι, κι αμέσως μετά σφράγισε τα αρχοντικά των δεκαοκτώ γυναικών και άρπαξε τις περιουσίες τους.
Η νύχτα που μίλησε το νερό

Εκείνη τη νύχτα του Γενάρη, το κρύο έκοβε σαν μαχαίρι. Οι βάρκες ανοίχτηκαν στα σκοτεινά νερά της Παμβώτιδας φορτωμένες με δεκαοκτώ γυναίκες δεμένες. Άλλες έλεγαν το «Πάτερ ημών» ψιθυριστά κι άλλες ούρλιαζαν ζητώντας βοήθεια που δεν ήρθε ποτέ. Οι παλιοί έλεγαν πως τις έβαλαν μέσα σε τσουβάλια πριν τις ρίξουν στον βυθό. Ο θρύλος όμως θέλει την Κυρά-Φροσύνη, περήφανη μέχρι την τελευταία της ανάσα, να πιάνει από το χέρι την πιστή της παρακόρη και να πηδούν μόνες τους στη λίμνη, για να μη νιώσουν πάνω τους το χέρι του δημίου.
Λέγεται πως χρόνια αργότερα, ένας από τους ανθρώπους του Αλή που ήταν παρών εκείνη τη νύχτα, ομολόγησε πως είχε δει πολλά βασανιστήρια στη ζωή του, μα τα μάτια εκείνων των γυναικών μέσα στο μαύρο νερό δεν τον άφησαν ποτέ να κοιμηθεί ήσυχος.
Όταν τις επόμενες μέρες η λίμνη ξέβρασε τα κορμιά τους στις όχθες, τα Γιάννενα βυθίστηκαν στο πένθος και την οργή. Κι ο Αλή Πασάς, ψυχρός κι αμετανόητος, είπε στους συγγενείς πως «αν ένας από σας έβγαινε μπροστά να ζητήσει χάρη, θα τις γλίτωνε».
Το τραγούδι που κράτησε ζωντανή τη μνήμη της
Η λαϊκή μούσα δεν άφησε το δράμα να σβήσει. Στα παραδοσιακά τραγούδια που συνδέθηκαν με την Κυρά-Φροσύνη —όπως το γνωστό μοτίβο που στέκεται στην αρχοντιά της και στη μοίρα της— ο λαός αντιπαραθέτει τη γυναικεία περηφάνια και τον άδικο χαμό στην ωμή βία της εξουσίας:
Φροσύνη, όμορφη Φροσύνη,
που ’λαμπες σαν το φεγγάρι,
στου Αλή Πασά την πόρτα
σ’ έριξε η κακή η ώρα.
Δεν έφταιξε η ομορφιά σου,
ούτε τα καλά σου λόγια,
μόν’ η μοίρα σου η πικρή
σ’ έστειλε στη λίμνη κάτω.
Πέρασαν πάνω από διακόσια χρόνια από τότε. Το όνομα της Κυρά-Φροσύνης δεν χάθηκε στα κιτάπια της ιστορίας. Έγινε δημοτικό τραγούδι στα χείλη των γυναικών, έγινε ποίημα, έγινε παραμύθι που λέγεται πλάι στη φωτιά. Γιατί στον τόπο μας —από τις ράχες της Ηπείρου μέχρι τα βουνά του Πόντου— ο λαός μπορεί να λύγισε μπροστά στη βία των δυνατών, μα ποτέ δεν ξέχασε τους αδικοχαμένους του.
