ΕΘΝΙΚΟΝ ΤΟ ΑΛΗΘΕΣ

Μάθαμε όλοι στο σχολείο μια φράση τόσο επαναστατική, ανατρεπτική και τολμηρή, ώστε αναρωτιέται κανείς πώς κατάφερε να διεισδύσει στη σχολική εκπαίδευση. Είναι η γνωστή ρήση του Διονυσίου Σολωμού:
«Το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές».
Μάθαμε τη φράση, αλλά ίσως δεν αναλογιστήκαμε ποτέ πλήρως τις συνέπειές της. Αν το είχαμε κάνει, θα είχαμε αμφισβητήσει πολλά από όσα περιλαμβάνονται στα σχολικά μας βιβλία, όπου συχνά συναντώνται εθνικοί μύθοι, εξιδανικεύσεις και υπερβολές.
Με τη ρήση αυτή, ο Σολωμός υπερβαίνει τα στενά όρια του εθνικισμού και θέτει την αλήθεια πάνω από κάθε εθνική σκοπιμότητα. Αμφισβητεί τους μύθους στους οποίους στηρίζεται ο υπερπατριωτισμός και αναδεικνύει την ιστορία ως πεδίο αναζήτησης της δικαιοσύνης και της αλήθειας.
Δεν μπορούμε, λοιπόν, να υιοθετούμε το «My country, right or wrong» —«Η πατρίδα μου, είτε έχει δίκιο είτε άδικο»—, γιατί το δίκαιο και το αληθές υπερβαίνουν το εθνικό συμφέρον.
25η Μαρτίου: μια ημερομηνία που καθιερώθηκε εκ των υστέρων.
Η Επανάσταση του 1821 δεν ξεκίνησε στις 25 Μάρτη. Η ημερομηνία καθιερώθηκε αργότερα, ώστε να συμπέσει με τη γιορτή του Ευαγγελισμού και να συνδεθεί συμβολικά η εθνική εξέγερση με τη θρησκευτική παράδοση.
Στο σχολείο μάθαμε ότι:
«Στις 25 Μαρτίου ο Παλαιών Πατρών Γερμανός κήρυξε την έναρξη της Επανάστασης, υψώνοντας το λάβαρο στην Αγία Λαύρα».
Η γνωστή αυτή αφήγηση περιλαμβάνει σημαντικές ιστορικές ανακρίβειες. Η Επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει σε διάφορες περιοχές του ελληνικού χώρου, ενώ δεν τεκμηριώνεται ότι η συγκεκριμένη τελετή πραγματοποιήθηκε στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτη, όπως παρουσιάζεται στη μεταγενέστερη εθνική παράδοση. Η συμμετοχή και η στάση του Παλαιών Πατρών Γερμανού απέναντι στην εξέγερση υπήρξαν πιο σύνθετες από την καθιερωμένη σχολική εικόνα. Το λάβαρο, επίσης, συνδέθηκε με την παράδοση σε μεταγενέστερο χρόνο.
Η σχέση της Εκκλησίας με την Επανάσταση δεν μπορεί να αποδοθεί με μία ενιαία και απλουστευτική εικόνα. Υπήρξαν εκκλησιαστικοί παράγοντες που αντιτάχθηκαν στην επαναστατική δράση, ενώ άλλοι συμμετείχαν ενεργά στον Αγώνα. Οι αφορισμοί του Ρήγα, των Φιλικών και του Αλέξανδρου Υψηλάντη, καθώς και η στάση του Πατριαρχείου απέναντι στην εξέγερση, αποτελούν κρίσιμα στοιχεία για την κατανόηση της εποχής.
Οι αφορισμοί και οι αντιεπαναστατικές παρεμβάσεις δεν μπορούν να εξεταστούν μόνο ως μεμονωμένα περιστατικά ή να αποδοθούν αποκλειστικά στην πίεση των οθωμανικών αρχών. Αντανακλούσαν, μεταξύ άλλων, την ανησυχία της εκκλησιαστικής ηγεσίας απέναντι στις νέες ιδέες της ελευθερίας, του Διαφωτισμού και της πολιτικής αλλαγής.

Ο καθηγητής Πασχάλης Κιτρομηλίδης, στο έργο του Νεοελληνικός Διαφωτισμός (Μ.Ι.Ε.Τ., 1996), αναφέρεται στη στάση αυτή μέσα από την Πατρική Διδασκαλία, ένα από τα σημαντικότερα αντιδιαφωτιστικά και αντιεπαναστατικά κείμενα της εποχής, το οποίο εκδόθηκε το 1798 και αποδίδεται στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Άνθιμο ΣΤ΄.
Ο Κιτρομηλίδης σημειώνει ότι η επανασύσταση πατριαρχικού τυπογραφείου στην Κωνσταντινούπολη, με την έγκριση των οθωμανικών αρχών, συνδεόταν με την ανάγκη αντιμετώπισης των νέων ιδεών που διαδίδονταν μέσα από τις εκδόσεις των ελληνικών τυπογραφείων της διασποράς, ιδιαίτερα της Βενετίας και της Βιέννης.
Η Πατρική Διδασκαλία προειδοποιούσε για τις «νεοφανείς ελπίδας της ελευθερίας», τις οποίες παρουσίαζε ως παγίδα και τέχνασμα του διαβόλου. Ως αντίδοτο, προέβαλλε την υποταγή στην «ισχυράν βασιλείαν των Οθωμανών», την οποία ο συγγραφέας θεωρούσε θεόσταλτη για την προστασία των Ορθοδόξων από τις αιρέσεις.
Σύμφωνα με το κείμενο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε δημιουργηθεί από τον Θεό, ώστε να λειτουργεί ως «χαλινός» για τους Δυτικούς και ως δύναμη σωτηρίας για τους Ανατολικούς. Οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί, κατά συνέπεια, καλούνταν να υποταχθούν στους Οθωμανούς και να απορρίψουν τις ιδέες περί πολιτικής ελευθερίας.
Το «νυν θρυλλούμενον σύστημα της ελευθερίας», που είχε εμφανιστεί στη Δύση, παρουσιαζόταν ως αντίθετο προς τις Γραφές και τις διδαχές των Αποστόλων. Η ελευθερία περιγραφόταν ως αναρχία και ακαταστασία, ενώ το κείμενο υποστήριζε ότι μπορούσε να οδηγήσει σε ολιγαρχία και τυραννία. Οι αναφορές αυτές αντανακλούσαν, μεταξύ άλλων, την αντίδραση στις πολιτικές εξελίξεις της Γαλλικής Επανάστασης (Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, σ. 276–277).
Ο Αδαμάντιος Κοραής απάντησε στην Πατρική Διδασκαλία με το έργο του Αδελφική Διδασκαλία. Όταν αργότερα πληροφορήθηκε τον θάνατο του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄, φέρεται να αναφώνησε: «Τώρα ο Σουλτάνος σκοτώνει και τους φίλους του;».
Ο μύθος του Κρυφού Σχολειού
Στη μεταγενέστερη εθνική αφήγηση αναπτύχθηκε και ο μύθος του Κρυφού Σχολειού, σύμφωνα με τον οποίο η Εκκλησία διατήρησε κρυφά τη μόρφωση και την ελληνική παιδεία κατά την Οθωμανική περίοδο.
Η ιστορική έρευνα έχει αμφισβητήσει την εικόνα ενός γενικευμένου, οργανωμένου δικτύου κρυφών σχολείων που λειτουργούσε εξαιτίας μιας καθολικής οθωμανικής απαγόρευσης της ελληνικής εκπαίδευσης. Όπως επισημαίνει ο Αλέξης Πολίτης Αγγέλου στο έργο Το Κρυφό Σχολειό: Χρονικό ενός μύθου (Εστία, 1997), το ζήτημα χρειάζεται να εξεταστεί μέσα από τις πραγματικές συνθήκες εκπαίδευσης και τις πηγές της εποχής.
Η εκπαίδευση των Ορθοδόξων υπαγόταν σε μεγάλο βαθμό στους εκκλησιαστικούς θεσμούς, ενώ η λειτουργία σχολείων και η διδασκαλία δεν ήταν παντού ίδιες. Παράλληλα, υπήρξαν συγκρούσεις γύρω από τη διάδοση των επιστημονικών και φιλοσοφικών ιδεών του Διαφωτισμού. Η αντιπαράθεση με τη διδασκαλία του Γαλιλαίου, του Νεύτωνα και άλλων νεότερων στοχαστών αποτελεί μέρος αυτής της ιστορίας.
Η αλήθεια ως πατριωτισμός
Η Ελλάδα έχει συχνά περιγραφεί ως «χώρα των μύθων». Αν όμως μπορέσουμε να ακολουθήσουμε ουσιαστικά τη φράση του Σολωμού, ο πατριωτισμός μπορεί να μετατραπεί σε έναν νέο ανθρωπισμό.
Αν κάνουμε σημαία μας την αλήθεια, ίσως να μη χρειαζόμαστε τόσες πολλές σημαίες. Η ιστορική αλήθεια του Έλληνα και του Τούρκου, πέρα από τις εθνικές αφηγήσεις και τις πολιτικές σκοπιμότητες, μπορεί να γίνει κοινός τόπος κατανόησης.
Η αλήθεια που αναδεικνύεται μέσα από την ιστορική έρευνα πρέπει να περνά στην εκπαίδευση, να διαχέεται από τα πανεπιστήμια στα μέσα ενημέρωσης και να γίνεται κτήμα όλο και περισσότερων ανθρώπων. Έτσι, το «αληθές εθνικόν» του Σολωμού θα πάψει να είναι απλώς μια φράση σχολικού βιβλίου και θα γίνει στάση ζωής.
Τότε θα έχει σημάνει η ώρα μιας διαφορετικής πατρίδας. Γιατί, αν μάθουμε να θεωρούμε εθνικό μόνο ό,τι είναι αληθές, τότε κοινή πατρίδα όλων μας μπορεί να γίνει μία: η αλήθεια.
