Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΣΧΟΛΙΕΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ.
(ΑΝΟΙΞΗ)

Από την αρχή της άνοιξης και μόλις έλιωναν τα χιόνια στα βουνά και άρχιζε η καλοκαιρία , άρχιζαν και οι εξωτερικές δουλειές.
Κουβαλούσαν την κοπριά στα χωράφια, ετοίμαζαν τα σπορεία, λισγάριζαν το μέρος για να φυτέψουν πατάτες, κρεμμύδια, κολοκύθια, λάχανα και καθάριζαν τα λιβάδια από τις πέτρες.
Αμέσως μετά άρχιζαν οι ετοιμασίες για τα “παρχάρια’ -βοσκοτόπια-όπου ανέβαζαν τα ζώα τους για να ξεκαλοκαιριάσουν.
Τα “παρχάρια” ήσαν όμορφα ξέφωτα κοντά στα χωριά, γραφικά οροπέδια, με άφθονη χλόη, κρύα νερά και ανοικτό ορίζοντα. Στα μαγευτικά εκείνα οροπέδια με τις καταπράσινες εκτάσεις, στην αφθονία του χόρτου και στη γαληνή του βουνού, έβοσκαν οι “παρχαρέτσες” τα ζώα τους κι εκείνα έδιναν για αμοιβή το άφθονο και παχύ γάλα τους.
Εκεί στα ψηλώματα κουβαλούσαν οι γυναίκες με την πλάτη τους όλα τα σύνεργα για τα γαλακτοκομικά τους προϊόντα:
1.Δρουβάνα: Ξύλινοι κάδοι για την Παρασκευή του βουτύρου.
2.Καρσάνια: Λεκάνες.
3.Κοβλάκια: Κουβάδες.
4.Χαλκά: Καζάνια χάλκινα.
5.Χαλκοπούλλα.
Κουβαλούσαν με την πλάτη τους ακόμη και τα “χαρτώματα”-λεπτές σανίδες-για να σκεπάσουν τις καλύβες τους που ήταν χτισμένες από ξερολιθιές. Πολλές φορές τις έκτιζαν ή τις επισκεύαζαν μόνες τους
Στα “παρχάρια”, ειδικές γυναίκες, οι “παρχαρέτσες”, μεσήλικες, συνήθως χήρες, φρόντιζαν τις αγελάδες τις δικές τους και αναλάμβαναν και ξένες, που τις έλεγαν “περνάκια”, με πληρωμή σε είδος. Έδιναν δηλαδή στις “παρχαρέτσες” ένα συμφωνημένο ποσό από τα γαλακτοκομικά τους ή χρήματα ανάλογα πάντα με τον αριθμό των ζώων.
Στα παρχάρια έκαμναν βούτυρο, τυρί και διάφορα είδη μυζήθρας, όπως “τσορτάνια”, “υλιστόν”,”πασκιτάν”, “σιρ”, “φιτιλιάρ”, “μιντζίν” και τα τοποθετούσαν χωριστά για λογαριασμό της κάθε οικογένειας. Από τα προϊόντα αυτά οι νοικοκυρές κρατούσαν όσα χρειάζονταν για να περάσουν τον χειμώνα τους και τα παραπανίσια, όταν υπήρχαν, τα πουλούσαν στην Τραπεζούντα. Ανάρπαστα γίνονταν τα γαλακτοκομικά της Σαντάς για την καθαριότητας τους και την καλή τους ποιότητα.
Δυο ολόκληρες μέρες περπατούσαν οι γυναίκες σε δρόμους κακοτράχαλους και επικίνδυνους, φορτωμένες τα προϊόντα τους στην πλάτη, γύρω στα είκοσι κιλά, ώσπου να φτάσουν στην Τραπεζούντα να τα πουλήσουν και ν’ αγοράσουν είδη πρώτης ανάγκης για το σπίτι:
Ζάχαρη, αλάτι, πετρέλαιο, σπίρτα ή και κανένα ύφασμα για να ανανεώσουν κάποιο από τα κομμάτια της φορεσιάς τους ή ύφασμα για τα “κρεββατικά” τους, που τα φρόντιζαν ιδιαίτερα.
(ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ)

Το καλοκαίρι αρχίζει μια από τις σπουδαιότερες δουλειές των γυναικών, ο θερισμός του χόρτου.
Ο θερισμός του χόρτου στα λιβάδια άρχιζε από τα μέσα Ιούλη και τελείωνε στις αρχές του Σεπτέμβρη. Ο χειμώνας στη Σαντά ήταν βαρύς και τα ζώα ήθελαν τόνους χόρτο για να ξεχειμωνιάζουν.
Έτσι οι γυναίκες ήταν υποχρεωμένες να θερίζουν χόρτο από τα λιβάδια και να το κουβαλούν με την πλάτη τους στο σπίτι, όπου το ξέραιναν με χίλια-δυο βάσανα και ταλαιπωρίες, γιατί ο καιρός στην Σαντά ήταν βροχερός και η ομίχλη καθημερινός επισκέπτης.
Στο θέρος πήγαιναν όλες οι νέες γυναίκες είτε ήσαν φτωχές, είτε πλούσιες. Υπήρχαν οικογένειες που μπορούσαν να πληρώσουν για τον θερισμό των λιβαδιών τους. Παρ’ όλα αυτά, οι κόρες και οι νύφες πήγαιναν στο θέρος, για να μην χαρακτηριστούν τεμπέλες ή αρρωστιάρες και άχρηστες!!! Για το καλό τους όνομα λοιπόν έπρεπε να πηγαίνουν στο θέρος, γιατί η εργατικότητα μετρούσε πολύ στη Σαντά.
Έπειτα η κοινωνία τους, ήθελε την γυναίκα σκληραγωγημένη για να μπορεί να επιβιώνει κάτω από κάθε είδους δυσκολίες.
«Μάθε κόρη την αγρυπνάν και την κακοπερίαν
Και όνταν πας’ σα πεθερ’ κά σ’ να είσαι μαθεμέντσα»
Δηλαδή: Συνήθισε κόρη μου στο ξενύχτι και στις δυσκολίες της ζωής
και όταν θα πας στα πεθερικά σου νάσαι συνηθισμένη.
Έπρεπε λοιπόν η γυναίκα να είναι έτοιμη, ικανή να προσαρμοστεί στην καινούργια της ζωή. Τις ήθελαν «εμ σ’ αγιάρ εμ σο σαμάρ», όπως λέει η παροιμία, δηλαδή και αρχόντισσες καθισμένες στη σέλα του αλόγου, όταν στην ζωή τις έρχονταν όλα βολικά, αλλά να τα καταφέρνουν και στη πλάτη του φτωχού γαϊδουράκου , παρά τις δυσκολίες της ζωής!!
Οι θερίστρες ξυπνούσαν από τα χαράματα. Προτού χαράξει η μέρα οι πεθερές άρχιζαν:
-Σκου νύφε, σκου νύφε. Εμέρωσεν (Σήκω νύφη, σήκω νύφη ,ξημέρωσε),μια προσφώνηση που ήταν βραχνάς για τις νέες και κουρασμένες γυναίκες.
Ξυπνούσαν ετοίμαζαν βιαστικά τα σύνεργα για τον θερισμό, δρεπάνι, σχοινί, ετοίμαζαν το φαγητό τους που ήταν συνήθως ψωμί με τυρί ή βούτυρο ή τσορτάνια, από καμιά φορά κάμνανε και «τηγανιά»(ομελέτες με φρέσκα κρεμμυδάκια ή πατάτες) και ξεκινούσαν.
Συνήθως πήγαιναν παρέες-παρέες για το θέρος και πήγαινε πάντοτε μαζί τους και μια γυναίκα μεγαλύτερης ηλικίας, για να τις προσέχει και να τις συμβουλεύει αν χρειαζόταν. Αυτή ήταν και ο αρχηγός της συντροφιάς και ήταν πρόσωπο εμπιστοσύνης και αγαπητό σε όλες.
Εκεί στα καταπράσινα λιβάδια, στην παραδεισένια φύση, μέσα στη μυρωδιά των λουλουδιών και του φρεσκοκομμένου χόρτου, ξεσπούσαν τα βάσανα και οι καημοί. Εκεί, καθώς το μυστήριο του δάσους και του βουνού, ελεύθερες και απαλλαγμένες από ντροπαλοσύνες και περιορισμούς, νιόπαντρες και κορίτσια, άφηναν τον πόνο τους να ξεχύνεται αυθόρμητα σε τραγούδι μελαγχολικό, νοσταλγικό και παραπονεμένο.
Τραγουδούσαν για την καταραμένη ξενιτιά ,για τον χωρισμό, για την αγάπη, για το χρυσό τους ταίρι.
«Αέρ’-ι-μ’ κι Αε Θόδωρε μ’ με τ’ άσπρον τ’ αλογόπον
Έπαρ’ και δέβα κρεμ’ σον με ‘ς σ’ εγάπ’ς –ι-μ’-τα’ εγκαλόπον!!»
(Αι Γιώργη και Αι Θόδωρε με τ’ άσπρο το αλογάκι
Πάρε με και ρίξε με στην αγκαλιά της αγάπης μου)
Έκλαιγαν και τραγουδούσαν. Τραγουδούσανε και κλαίγανε μαζί κι έτσι γαλήνευε η πονεμένη τους ψυχή. Παρακαλούσαν τη φύση γύρω, τον ουρανό, τον ήλιο , τα βουνά:
“E! Ουρανέ Παράκλητε κατηβ΄α φκά και κρίσον
Εμέ και το σαρίν τ’ αρνίμ μ’ ‘ς έναν μέρος για ποίσον»
(Αχ! Ουρανέ μου σπλαχνικέ! χαμήλωσε και κρίνε,
εμέ και την αγάπη μου δώσε μας κάποια λύση).
«Νερά –νερά τρεχούμενα, νερόπα που κες΄ πάτεν;
Τ’ αρνόπο μ’ εν σην ξενιτάν, έπαρτ’ ατο κι ελάτεν».
(Νερά-νερά τρεχούμενα, νεράκια για που πάτε;
Η αγάπη μου στην ξενιτιά πάρτε την και ελάτε).
Πονεμένες γυναίκες! Η μαγευτική ομορφιά της φύσης γύρω, όχι μόνο δεν τις παρηγορούσε παρά τις άναβε τον καημό της μοναξιάς!! Πνιγμένες από καημό και θλίψη μιλούσαν με τον άνεμο, τα δέντρα, τα πουλιά και λέγανε τον πόνο τους τραγουδώντας:
“Ψηλά ραχία και πράσινα και δέντρα φυλλωμένα,
κλίστεν κα’ τα κλαδόπα σουν και κλαψ’ τεν για τ’ εμένα»
(Ψηλά βουνά και πράσινα και δέντρα φυλλωμένα,
γυρ’τε τα κλωναράκια σας, κλαψ’ τε και σεις για μένα).
Όλα τους τα τραγούδια ζυμωμένα με τον πόνο, την λύπη, την μοναξιά και την νοσταλγία. Όλα μαρτυρούν την πικραμένη-βασανισμένη ζωή της Σανταίας.
«Και ‘ς ση Σαντά που έντρισεν μη λέει είμαι αντριμέντσα
ο πρόσωπος ατ’ς κι γελά , πάντα τυραννιγμέντσα»
(Όποιος παντρεύτηκε στη Σαντά είναι σαν να μην παντρεύτηκε
ποτέ δεν έχει γελαστό πρόσωπο, πάντοτε είναι στεναχωρημένη).
Ο θερισμός του χόρτου ήταν δουλειά κουραστική και διαρκούσε περισσότερο από δυο μήνες, όμως για τις Σανταίες, που ήσαν γυναίκες εργατικές, ανθεκτικές, γεροδεμένες, ήταν πολλές φορές δουλειά σχεδόν ευχάριστη.
Ήταν μια ευκαιρία να φύγουν από την αυστηρή ματιά των πεθερικών, των γερόντων, της αυστηρής τους κοινωνίας γενικά. Μια ευκαιρία να ξεδώσουν. Εκεί μπορούσαν να πουν, να κλάψουν, να τραγουδήσουν τον πόνο και τον καημό τους. Θέλει και ο πόνος το τραγούδι του…Και όταν ξαλάφρωνε η καρδιά και γαλήνευε η ψυχή, κάθονταν στον παχύ ίσκιο των δέντρων, δίπλα σε κάποια νεροπηγή με κρυστάλλινο νερό, να πιουν νερό να δροσιστούν, να ξαποστάσουν, να κάτσουν να φάνε και να ξεκουραστούν. Ύστερα λέγανε τα αστεία τους, γελούσαν, παίζανε «τσάλτικαν»-τσιλίκι και «λύντζα»-πεντόβολα και κάνανε τις τρέλες τους!!!
Ήταν πολύ…νέες.
Άλλοτε πάλι το ρίχνανε στο χορό και πείραζαν η μια την άλλη με δίστιχα που λίγο-πολύ τα κατάφερναν όλες. Χαίρονταν την ελευθερία τους και παίρνανε έτσι και λίγη εκδίκηση από τις πεθερές , που τις ήθελαν δούλες και υποτακτικές και διαιώνιζαν την αυστηρότητα, την καταπίεση και την σκληρότητα, ενώ υπήρξαν και οι ίδιες νωρίτερα θύματα της αυτής σκληρότητας.
Γνωστή είναι η περίπτωση της Μαρίας Σπυριδοπούλου, γνωστής με τ’ όνομα «Καταραμέντσα». Κάποια μέρα η «Καταραμέντσα» πήρε μαζί της στο θέρος και το δίχρονο αγοράκι της. Το έβαλε να κοιμηθεί στον ίσκιο ενός δέντρου, όσο εκείνη θέριζε. Κάποια στιγμή το αγοράκι ξύπνησε και άρχισε να κλαίει. Η μάνα έτρεξε, το πήρε τρυφερά στην αγκαλιά της και για να το ηρεμήσει, άρχισε να το τραγουδάει:
«Έλα γιαβρί μ’ έλα πουλί μ’, η μάννα σ’ ποδεδίσ’ εν
ο κύρη σ’ να τρώει το λιλί σ’ που κ’ ερ’ ται εγνώρι’σε!»
(Έλα γιαβρί μου, έλα πουλάκι μου, να σε χαρεί η μαμά σου
να φάει ο πατέρας σου το πιπί σου , που δεν έρχεται να σε γνωρίσει!)
Το τραγουδάκι ίσως φαντάζει αρχικά αστείο, στην πραγματικότητα όμως, είναι ένα γλυκό-πικρό παράπονο. Εκφράζει το γλυκό συναίσθημα της μάνας για το παιδί της και την πικρία της νεαρής συζύγου για το άντρα της που αργούσε να γυρίσει και που δεν το έκανε ούτε για χάρη του παιδιού της.
Η «Καταραμέντσα» ήταν λαϊκή τραγουδίστρια στη Σαντά και σ’ αυτή της την ιδιότητα οφείλεται το παρατσούκλι της.

Όταν τελείωνε ο θερισμός του χόρτου στα λιβάδια ,ανέβαιναν στις κοντινές βουνοκορφές όπου θέριζαν το «ζυγούδ», ένα χόρτο κοντό και σκληρό. Το χόρτο αυτό, επειδή ήταν κοντό, δεν δένονταν με το σκοινί αλλά το κουβαλούσαν μέσα σε υφαντά τρίχινα τσουβάλια, τα «χαράρα». Τα γέμιζαν πατητά και βάζανε από πάνω και άλλη αγκαλιά χόρτο, το «πασλούχ»-(η κουκούλα).
Το σακί έπρεπε να είναι καλογεμισμένο, πατημένο και ίσια δεμένο κάθετα στην πλάτη, για να μην γέρνει η κουβαλήτρα πότε από την μια μεριά και πότε από την άλλη και να μην την συμπαρασύρει και κατρακυλήσουν σακί και κουβαλήτρα μαζί.
Η κουβαλήτρα έπρεπε να περπατάει στητή, με καλοδεμένο το τσεμπέρι της, με περιποιημένα και καλοδεμένα τα τσαρουχοδέματα, για να μην την περιγελούνε!!
Έτσι έπρεπε. Ήταν αυστηρή η κοινωνία τους. Είχε τους κανόνες της που δεν την άφηναν περιθώρια για κάποια παράλειψη ή κάποιο λάθος.
Όταν τύχαινε κάποια από τις θερίστρες να είναι αδιάθετη, ή να είναι κάπως αδέξια σ΄¨αυτό το είδος του θερισμού, τότε όλες μαζί βάζανε από μια αγκαλιά χόρτο και συμπλήρωναν το σακί και το «πασλούχ» της φίλης τους, για να μην πάει στο χωριό με μισοάδειο σακί και τότε θ’ άρχιζε το κουτσομπολιό.
Όποια είχε καλοπατημένο το σακί της και είχε μεγάλο «πασλούχ» από πάνω, ήταν προκομμένη, ή παινεμένη και όλοι μακάριζαν την οικογένεια που είχε μια τόσο προκομμένη νύφη. Που είχε, δηλαδή ένα τόσο καλό υποζύγιο!!!
Σχολίαζαν στο χωριό:
«Μώ σε! Το σαλάκ’ν ατς ραχίν κ’ εκείνε πορπατεί άμον λαμπάδαν, λες κ ‘εσύ φτουλ’ τα φορτούται!! Μασαλλάχ!! Αρ αϊκ’ σαν νύφεν θα έχεις!!
(Βουνό το φόρτωμα στην πλάτη της και αυτή περπατάει ίσια, σαν λαμπάδα, λες και είναι φορτωμένη με πούπουλα. Μπράβο! Τέτοια νύφη , αξίζει να έχεις !)
Η εργατικότητα συνδυασμένη με αντοχή και λεβεντιά ήταν χάρισμα επιθυμητό στην Σαντά. Αυτή ήταν η ιδανική γυναίκα της Σαντάς.

( ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ)
Η αγαπημένη εποχή των γυναικών της Σαντάς ήταν το Φθινόπωρο. Ήταν η εποχή που γύριζαν οι ξενιτεμένοι από την μακρινή και πικρή ξενιτιά.
Οι νεαρές θερίστριες που στην εποχή του θέρους συνήθιζαν να διαλέγουν από ένα δέντρο σφενδάμης η κάθε μια, το περιμένουν τώρα με αγωνία να κιτρινίσει. Όταν κιτρίνιζαν τα φύλλα του ,σήμαινε πως έφτασε το ποθητό φθινόπωρο και κοντοζύγωναν οι μέρες που θα γύριζε ο καλός τους από την ξενιτιά.
Διάλεγαν την σφενδάμη γιατί ήταν δέντρο που κιτρίνιζε τα φύλλα του νωρίτερα από τα άλλα δέντρα και έφερνε νωρίτερα το μήνυμα του πολυπόθητου φθινόπωρου. Όταν η νυφοπούλα έπαιρνε το μήνυμα πως ο καλός της θα έλθει το φθινόπωρο και έβλεπε τα φύλλα του δέντρου της να κιτρινίζουν τραγουδούσε με χαρά και λαχτάρα:
“Σφενδάμ’ εσαρηλάεψες σ’ αποσκαλί ‘ μ’ το γιαν’-ι
και τα φυλλόπα σ’ κίτρινα, βαμμένα σην πογιάν’-ι”
(Σφενδάμη μου κιτρίνισες στου χωραφιού την άκρη
κίτρινα είναι τα φύλλα σου σαν με μπογιά βαμμένα).
Μια άλλη όμως που δεν ήταν τόσο τυχερή, γιατί ο αγαπημένος της δεν μπόρεσε να κερδίσει όσα χρειαζότανε και γι’ αυτό ανέβαλε τον ερχομό του για την άλλη Πρωτοχρονιά, τραγούδησε πικραμένη, μαλώνοντας το δέντρο της:
“Σφενδάμ’ ντ’ εσαρηλάεψες σ’ αποκλαλί μ’ οφέτος;
Θα ερ’ται το μικρόν τ’ αρνί μ’ τ’ άλλο το νέον έτος!”
(Σφενδάμη, τι κιτρίνισες τα φιλαράκια φέτος;
Θα έρθει η αγάπη μου το άλλο νέο έτος!).
Στις αρχές του Σεπτέμβρη μόλις τέλειωνε το θέρος ,κατέβαζαν τα ζώα από τα “παρχάρια” και ξανακουβαλούσαν κάτω στο χωριό όλα εκείνα τα σύνεργα που με τόσο κόπο ανέβασαν με την πλάτη τους την άνοιξη.
Αμέσως μετά άρχιζαν να κουβαλούν ξύλα για τον χειμώνα. Στη Σαντά, όπως αναφέραμε, ο χειμώνας ήταν βαρύς, γι’ αυτό οι κάτοικοι έπρεπε να είναι έτοιμοι να τον αντιμετωπίσουν.
Οι γυναίκες κουβαλούσαν τόνους τα ξύλα στην πλάτη τους. Τα ξύλα τα κόβανε στα μακρινά δάση (ασ’ σην Μεσάν). Δεν έκοβαν ποτέ ξύλα που ήσαν γύρω από το χωριό.
Τουλάχιστον δυο ώρες περπατούσαν για να φτάσουν στο δάσος, να κόψουν ξύλα. Τα κατέβαζαν στο χωριό, τα έκοβαν κατάλληλα για τον “Πέσκον” (σόμπα) και το τζάκι και ύστερα τα έκαναν στοίβες (καένας) στην αυλή, στο υπόστεγο ή στον αχυρώνα.
Πολλές φορές είχανε ξύλα στην αυλή τους από τις προηγούμενες χρονιές, που τους έφταναν να περάσουν δυο και τρεις χειμώνες, όμως οι πεθερές εκεί “‘ς σα ξύλα” .Να μην μείνουν οι νύφες χωρίς δουλειά. Λες και ήταν αμαρτία η ξεκούραση.
Αυτή η νοοτροπία του ηλικιωμένου, αυτή η σκληρότητα, είχε φοβίσει τις νέες κοπέλες, τόσο που μια, η καημενούλα είπε τις φίλες της:
Αχ! Ας είχα είναν άντραν κι ας εμ’ και ‘ς ση κυρού μ’!
Ήθελε δηλαδή να είχε έναν ερωτικό σύντροφο, αλλά να έχει και την καλοπέραση του πατρικού σπιτιού.
Αργότερα λέγανε αυτό σαν παροιμία για κάτι που δεν είναι δυνατό να γίνει. Δεν μπορεί κανείς να τα έχει όλα!
Το φθινόπωρο, ετοίμαζαν τα χειμωνιάτικα τους: Μάζευαν την σοδειά τους, όποια και αν ήτανε. Έπλεκαν τα κρεμμύδια σε πλεξίδες και τα κρεμούσαν στην αποθήκη. Κουβαλούσαν τις πατάτες, τα κολοκύθια, τα λάχανα στον αχυρώνα για να μην παγώσουν.
Έβαζαν άγουρα φρούτα μέσα στα άχυρα για να ωριμάσουν και τα τρώγανε τον χειμώνα. Μάζευαν απ’ τα δέντρα του βουνού, τα ξέραιναν στον φούρνο και τα έκαναν “τσίρα” δηλ. ξηρά φρούτα.
Αυτά τα τρώγανε τα μικρά παιδιά ή τα κάνανε “χοσάφ” (κομπόστα) τον χειμώνα. Αγόραζαν ξηρούς καρπούς από τους Τούρκους μικροπωλητές δηλ. καρύδια και φουντούκια. Αργότερα , τα χιόνια έκλειναν τους δρόμους και οι Τούρκοι δεν μπορούσαν να φέρουν τα προϊόντα τους για πούλημα στο χωριό.
Γέμιζαν τα κελάρια τους με “τη θεού το κάλλος” με τ’ αγαθά του θεού: Βούτυρο, τυριά, μυζήθρες διάφορες, άλλες παστωμένες σε κιούπια, όπως το “φιτιλάρ μιντζίν”, το “πασκιτάν” και άλλες αποξηραμένες όπως τα “τσορτάνια” και το “σηρ”. Αποθήκευαν ακόμη σπιτίσια μακαρόνια, τα “μακαρίνας”, πλιγούρι, τα “κορκότα” διαφορα “καθαρά κορκότα”, “κριθαρένια κορκότα” και “φουρνικένια κορκότα”.
Μέσα στα πιθάρια έκαμναν “στύπα” τουρσιά διάφορα: Λαχανένα, “σεφτελένα” από κοκκινογούλια και “θομαρένα στύπα” από χόρτα της περιοχής τα “θομάρα”. Μέσα στα πιθάρια φύλαγαν και διάφορα φρούτα που τα μάζευαν από τα δάση. Έσφαζαν τις γέρικες αγελάδες το φθινόπωρο και έκαμναν “καβουρμά” για τον χειμώνα.
Ο καβουρμάς φυλαγμένος κι αυτός σε πιθάρια, μαγειρεύονταν με λάχανο και πατάτες, με αυγά τηγανιτά, σαν μπέικον. Τον έτρωγαν και κρύο με ψωμί. Αυτό ήταν το κρέας τους για τους μήνες του χειμώνα. Κρεοπωλεία δεν υπήρχαν στα χωριά. Αν γεννούσαν οι αγελάδες τα αρσενικά μοσχάρια τα έσφαζαν πολύ μικρά και τα έκαναν βραστά “σόουζ”.
Αυτό ήταν το φρέσκο κρέας που έτρωγαν και υπήρχε συνήθεια να το μοιράζουν στους συγγενείς και γείτονες. Ίσως, επειδή δεν μπορούσε να καταναλωθεί τόσο κρέας από μια οικογένεια. Δεν συνήθιζαν να το μαγειρεύουν, μόνο βραστό το έτρωγαν, το κρέας από ασαράντιστα μοσχαράκια.
Σιτάρι, σίκαλη, καλαμπόκι τ’ αγόραζαν από την Τραπεζούντα ή από τους Τούρκους της γύρω περιοχής, που φέρνανε τα προϊόντα τους στη Σαντά για πούλημα. Ψωμί από σιταρένιο αλεύρι ζύμωναν μόνο οι εύποροι και το έλεγαν “καθαρόν ψωμίν”. Οι περισσότεροι ζύμωναν “ταραγόν”, δηλαδή ανάμεικτο, από αλεύρι σιταριού και σίκαλης.
Ψωμί από σίκαλη έτρωγαν οι πολύ φτωχοί. Σκέτο καλαμποκίσιο αλεύρι δεν έτρωγαν. Με το καλαμποκάλευρο κάμνανε “λαβάσα”, λαγάνες, όπου κάπου-κάπου έβαζαν και τυρί, βούτυρο ή χορταρικά και το λέγανε “πίττας”. Από το ζυμάρι για ψωμί έπλαθαν μικρά ψωμάκια και τοποθετούσαν μέσα ένα ολόκληρο βραστό αυγό που ψήνονταν κι αυτό μαζί με το ψωμί.
Τα λέγανε “κολοθόπα” και τα έδιναν στα μικρά παιδιά. Όταν έβγαζαν τα ψωμιά από τον φούρνο, μοίραζαν από ένα μεγάλο κομμάτι “καθίν” ζεστό ψωμί σε όλη την γειτονιά και σε όσους τύχαινε να βρεθούν εκεί την ώρα που ξεφούρνιζαν. Το ψωμί το έψηναν στον φούρνο του σπιτιού τους. Κάθε σπίτι είχε τον φούρνο του.
Μεγάλη ήταν η ευτυχία των γυναικών όταν εξασφάλιζαν το αλεύρι για όλη την χρονιά.
-“Άλευρα έχομε ξύλα έχομε ας όλα έχομε! “(Ω! Πενιχρά ευτυχία του φτωχού! ) Αλ. Παπαδιαμάντης-“Εσταχύαμε άλλο τοπ’ κι καμ’ μας”(Εξασφαλιστήκαμε ούτε βόλι δεν μας πιάνει!)Και είχαν δίκαιο, γιατί το αλεύρι, δεν ήταν μόνο για το ψωμί. Από το ίδιο το ψωμί έκαμναν πολλά φαγητά όπως: Το “τσουμούρ” πρόχειρο φαγητό με ψίχα ζεστού ψωμιού και βούτυρο ή κομματάκια μπαγιάτικου ψωμιού βρεγμένα με γάλα, ή νερό και τηγανισμένα με αγελαδινό βούτυρο.
Τα “φελία” λεπτές φέτες ψωμιού βρεγμένες με γάλα που τηγανίζονται με βούτυρο και πασπαλίζονται με ζάχαρη και μέλι. Τα “φελοτήγανα” τηγανισμένες φέτες ψωμιού διαποτισμένες με αυγό. Με το αλεύρι, δεν έκαμναν μόνο το ψωμί τους άλλα και πολλά άλλα φαγητά όπως την “μακαρίναν”, την “λαπάν” κατσαμάκι, το “τρίμμαν” ψιρούκι, το “μαλέζ” χυλός με αλεύρι, το “γαλατοφάι” κατσαμάκι με γάλα και καλαμποκίσιο αλεύρι, το “πασκιτανοφάι”με μυζήθρα αντί γάλα.
Όμως ο βασιλιάς των φαγητών ήταν το “χαβίτσ” με καϊμάκι από γάλα και καλαμποκίσιο αλεύρι. Μοσχομύριζε ο τόπος από το αγελαδινό βούτυρο και το πρόσφεραν όταν ήθελαν να τιμήσουν κάποιον. Μερικές φορές βάζανε και τυρί στο “χαβίτσ” και τότε το λέγανε “τυροκλωστή”. Το “χαβίτσ'” με καϊμάκι το έφτιαχναν περισσότερο στα “παρχάρια”, όπου αφθονούσε το καϊμάκι.
Όμως βρισκόμαστε στο περιπόθητο φθινόπωρο που όσο κι αν είναι μελαγχολικό, στις Σανταίες ήταν ευχάριστο και πολυαγαπημένο. Τα “σπεντάμα” κιτρίνιζαν και ο αγαπημένος όπου νάναι έρχεται. Κάποια μάλιστα πηρε κιόλας το γράμμα με την ευχάριστη είδηση:
“Γράμμαν γράφτω και στείλω σε και με τ’ αροθυμίας,
μοθοπωρί θα έρχομαι, να χαίρεται η καρδία ‘σ΄.”
(Σου γράφω γράμμα με επιθυμίες,θα έρθω το φθινόπωρο να χαρεί η καρδιά σου).
Ήταν τιμή για τον ξενιτεμένο να δίνουν πλούσια συχαρίκια γιατί αυτό έδειχνε πως τον περιμένουν με μεγάλη λαχτάρα! Οι Σανταίοι πάντα περίμεναν! Τον πατέρα στην αρχή, τον αγαπημένο σύντροφο ύστερα, τον γιο τους τον λεβέντη, τελευταία.
Η αναμονή δέθηκε με την ζωή τους. Πόσες φορές όμως δεν ήταν μάταιη αυτή η αναμονή! Πόσες τραγικές αρραβωνιαστικιές δεν περίμεναν άδικα χρονιά ολόκληρα τον αγαπημένο τους;
Εκείνος όμως δεν γύρισε γιατί παντρεύτηκε μίαν άλλη στην ξενιτιά. Πόσες φορές ο αγαπημένος δεν γύρισε γιατί πέθανε στην μακρινή ξενιτιά και θάφτηκε άκλαυτος και αμίλητος στην ξένη γη.
Η λύπη, η πίκρα, τα βάσανα, η μοναξιά, τα δάκρυα, όλα ξεχνιούνται μονομιάς. Οι ξενιτεμένοι έρχονται χαρούμενοι, ευτυχισμένοι, φορτωμένοι με χρήματα και δώρα. Όσες πικράδες και καημούς έχει ο μαύρος χωρισμός, τόσες λαχτάρες και χάρες έχει ο γλυκός ο γυρισμός.
Χαρές και πανηγύρια σε όλο το χωριό. Γλέντια, χοροί, μεθύσια, όλα πληρωμένα από τους νεοφερμένους, που ήλθαν από την ξενιτιά με φουσκωμένο πουγκί. Κάποιος έρωτας θα καταλήξει σε αρραβώνα και μέσα στην χαρούμενη αυτή ατμόσφαιρα θα γεννηθούν καινούργιοι έρωτες, καινούργια όνειρα…..
(ΧΕΙΜΩΝΑΣ)

Η Σαντά θα σκεπαστεί από τα χιόνια. Τα παγωμένα νερά θα κρεμαστούν κρυστάλλινα σπαθιά από τις στέγες των σπιτιών, όμως ο ρυθμός της ζωής θα παραμείνει ο ίδιος. Τα γλέντια θα συνεχιστούν, θα γίνουν αρραβώνες, γάμοι, βαφτίσια, χοροί. Τίποτα δεν γίνεται εμπόδιο στη χαρά τους.
“Χορέψ’τεν παιδιάντ’ χορέψ’τεν, ακόμαν Καλαντάρτσ εν!”
(Χορέψτε παιδιά χορέψτε ακόμα Γενάρης είναι!)
Έχουν καιρό ως την άνοιξη, ως την πικρή ώρα που θα πάρουν πάλι οι άντρες το δρόμο για την καταραμένη την ξενιτειά. Τώρα όλοι είναι χαρούμενοι.Μικροί,μεγάλοι,άντρες, γυναίκες. Τι και αν σαβανώθηκε το χωριό από τα χιόνια; Οι Σανταίες ακούραστες και εργατικές μερίμνησαν για όλα . Δεν λείπει τίποτα.
Τα ξύλα άφθονα στο τζάκι σκορπούν γλυκιά ζεστασιά, τα “μυλιαστά λάχανα” (λαχανόσουπα) κοχλάζουν στο “χαλκοτσούκ” (χάλκινη κατσαρόλα), ενώ η “καβουρμά” γεμίζει με την μεθυστική μυρωδιά της όλο το σπίτι.
Στις κρύες νύχτες του χειμώνα μαζεύονταν οι συγγενείς, οι φίλοι, οι γείτονες στα σπίτια πότε του ενός πότε του άλλου και κάνουν τα “παρακάθα”(νυχτέρια). Ήταν και αυτά ένα είδος διασκέδασης στις ατέλειωτες νύχτες του χειμώνα.
Οι ηλικιωμένοι λέγαν ιστορίες από τα νιάτα τους ή από την ζωή τους στην ξενιτιά, ενώ οι γριές ιστορούσαν κι εκείνες περιστατικά από την ζωή τους, πότε ευχάριστα και πότε δυσάρεστα. Πολλές φορές λέγανε χωρατά ή ψεύτικες ιστορίες για να γελάσουν. Λέγανε ανέκδοτα, αινίγματα ή και γλωσσοδέτες, όπως:
Αίνιγμα: Έναν εν’ και σ’ όλα μπαίν'”.
(Το όνομα).
Γλωσσοδέτης: Ακείνο το πέραν το ραχίν ποιος εσκεπαροπελεκετόρνεψεν’ ατο. Τη σκεπαροπελεκετόρνευτου ο γιον εσκεπαροπελεκετορνεψεν ατο”.(Εκείνο το απέναντι βουνό ποιος το πετροπελέκησε. Του πετροπελεκητή ο γιος το πετροπελέκησε). Γελούσαν όταν κάποιος δεν μπορούσε να το επαναλάβει. Άλλες φορές παίζανε χαρτιά, σκαμπίλα, δικά τους παιχνίδια, το φουρτ’ (έντεκα), την μανέαν (μουντζούρα) και την “ξερήν”. Στα νυχτέρια προσφέρανε διάφορα κεράσματα: καρύδια, φουντούκια, ξερά φρούτα (τσίρα), βρασμένα καλαμπόκια και κολοκύθα βραστή, κομμένη σε φέτες τα “μανάτα”. Πολλές φορές ψήνανε στη χόβολη, στο τζάκι, πατάτες και κρεμμύδια και τα πρόσφεραν στους επισκέπτες. Στους άντρες, κυρίως στους ηλικιωμένους τους πρόσφεραν ρακί , αν είχαν με κάποιο μεζεδάκι. Τα νυχτέρια έπαιρναν επίσημη μορφή όταν στο σπίτι της συγκέντρωσης υπήρχε ανύπαντρη κόρη. Οι οικοδεσπότες κάνανε κάθε προσπάθεια να φανούν ευχάριστοι και περιποιητικοί. Στο μεταξύ κάποια γειτόνισσα ή συγγένισσα, εντελώς… τυχαία, απαριθμούσε μεγαλόφωνα ή ψιθυριστά τα προτερήματα της κόρης. Όσοι είχαν αγόρια για παντρειά έμπαιναν στο νόημα και άρχιζαν να το σκέπτονται. Διαβάζοντας όλα αυτά, ίσως σχηματιστεί η εντύπωση πως τώρα τον χειμώνα θα ξεκουράζονταν επιτέλους οι γυναίκες. Όμως, όχι!!! Η ξεκούραση ήταν άγνωστη στις Σανταίες. Ποτέ δεν έμεναν χωρίς δουλειά, από την πιο νέα ως την πιο ηλικιωμένη. Οι κάπως ηλικιωμένες δεν καταπιάνονταν με τις βαριές δουλειές του σπιτιού. Μαγείρευαν μόνο και πρόσεχαν και τα εγγόνια, που δεν ήταν ένα ή δυο , συνήθως τρία ως πέντε. Καθισμένες στο “καραβάτ”-μακρύς καναπές, χτιστός ή ξύλινος, από την μια άκρη του δωματίου, ως την άλλη- πάνω στα μιντέρια, έξαιναν τα μαλλιά, τα λανάριζαν, έγνεθαν ή έπλεκαν “ορτάρα” (κάλτσες). Όσο ανήμπορες και να ήταν προσπαθούσαν να προσφέρουν. Συμβούλευαν τα παιδιά, τα συνήθιζαν στην υπακοή και στην πειθαρχία, τα μάθαιναν προσευχές και τραγούδια, τα λέγανε παραμύθια και ιστορίες από τα παλιά. Θεά της Εστίας του σπιτιού, ιέρεια της παράδοσης, η γιαγιά, η “καλομάννα”, μεταλαμπάδευε από γενιά σε γενιά τις αρχές, τις αξίες, τα ήθη και τα έθιμα και με τον τρόπο αυτό διατηρήθηκαν η εθνική και πολιτιστική μας ταυτότητα. Αν υπήρχε μωρό στο σπίτι, κουνούσε την κούνια και το νανούριζε με κάποιο μακρόσυρτο λυπητερό τραγούδι της ξενιτιάς, ή με κάποιο νοσταλγικό τραγούδι της νιότης της. “Ν’αϊλλοί εμέν’ π’ εγέρασα και εκρέμ’σα τα φτεράν-ι. Εγώ πατεί νυφίτσα εμ’ και με τ’ έναν καιρόν-ι” (Αλίμονο σε μένα που γέρασα και πέσαν τα φτερά μου κάποτε ήμουνα κι εγώ νιόπαντρη νυφοπούλα). Μετά από κάθε τραγούδι ακολουθούσε το στερεότυπο:”Να-νία,να-νία Να-νία και λω-λάια. Λω-λάια-λωλάια και ενώ εξακολουθούσε να κουνάει την κούνια έλεγε: Λαϊ- λαϊ- λαϊ! Ωω- Ωω- Ωω! (Το Λαϊ από το λαϊζω=κουνώ).
Και καλά οι ηλικιωμένες είχαν μια κάποια ξεκούραση, για τις νέες γυναίκες τα πράγματα ήσαν πολύ πιο δύσκολα. Μόλις χάραζε η μέρα, η νύφη έπρεπε να ξυπνήσει και ν’ αρχίσει τις δουλειές. Αν κάποια ήταν λίγο υπναρού ή αρέσκοταν στον πρωϊνό ύπνο η πεθερά άρχιζε:”Σκου νύφε , σκου νύφε ‘μέρωσεν!” (Σήκω νύφη, σήκω νύφη, ξημέρωσε!).Έχουμε και ένα σκωπτικό αλλά ενδεικτικό της υπερβολής, δίστιχο:”Τρούτσου νύφε ‘μέρωσεν”, φώναζε ο πεθερός να ξυπνήσει η νύφη.(Κλανιάρα νύφη ξημέρωσε!”Φα’ αφέντα φέγγος εν'”(Να το φας αφέντη φεγγάρι είναι!). Την έπαθε ο πεθερός από την αυθάδη νύφη, γιατί είχε φεγγαράδα και εκείνος νόμισε ότι ξημέρωσε.Η νύφη λοιπόν ξυπνούσε το πρωί και η πρώτη της δουλειά ήταν να μπει στο μαντρί, να το καθαρίσει, να ταΐσει τα ζώα, ν΄ αρμέξει τις αγελάδες και μετά να καθαρίσει την αυλή από τα χιόνια, καθώς και το κομμάτι του δρόμου που αντιστοιχούσε στο οικόπεδο του σπιτιού. Άνοιγε το δρόμο ως τη βρύση και τα γειτονικά σπίτια και μετά κουβαλούσε νερό να ποτίσει τις αγελάδες, γιατί τον χειμώνα δεν βγάζανε τα ζώα απ’ το μαντρί, να μη γλιστρήσουν στα χιόνια από τους πάγους. Οι άντρες δεν έμπαιναν στον στάβλο γιατί το θεωρούσαν υποτιμητικό. Αν κάποιος βοηθούσε την γυναίκα του τον έλεγαν “γυναικωτό”. Και οι πιο πικρόχολες έλεγαν: “Σο μαντρί αφού εσέγκεν ατον,σο βρακίν ατ΄ς πα΄ θα βαλ’ ατον”.(Αφού τον έβαλε στο στάβλο,θα τον βάλει και στο βρακί της, δηλαδή θα του επιβληθεί). Όταν ο καιρός ήταν κακός συνόδευαν τα παιδιά τους στο σχολείο. Όταν τέλειωναν με τα ζώα, άρχιζαν το συμμάζεμα, το σκούπισμα, το πλύσιμο, το ζύμωμα και τις άλλες δουλειές του σπιτιού. Κατάκοπες δεν καταλάβαιναν πότε βράδιαζε. Τάιζαν, κοίμιζαν τα παιδιά από νωρίς και κάθονταν να γνέσουν το μαλλί ή να μπολιάσουν τις κάλτσες που συνήθως φθείρονταν στις μύτες και στις φτέρνες, (εσλάευαν ορτάρα). Μερικές ύφαιναν κιόλας. Οι αργαλειοί “αργαστέρα” ήσαν σε πρωτόγονη μορφή και σχετικά λίγοι στα χωριά, γι’ αυτό υπήρχαν υφάντρες με αμοιβή. Ύφαιναν κυρίως χοντρά μάλλινα υφάσματα-“τα σάλια”. Τα μετρούσαν με ειδικό μέτρο το “το”, που ισοδυναμούσε με δώδεκα πήχεις. Από αυτά έραβαν οι γυναίκες τα καθημερινά τους ρούχα. Τσόχες για τις γυναίκες και παντελόνια ” ζίπκας” και “σαλβάρα” για τους άντρες. Τα έβαφαν με φύλλα από κλείθρα-“κλεθρία” σε μαύρο χρώμα για τους ηλικιωμένους και μπλε σκούρο για τους νέους.

Προηγουμένως έβαζαν το ύφασμα σε λεκάνες με νερό για να γίνει μαλακό και σφιχτό. Από το ύφασμα αυτό έκαναν και ποδιές σε χρώμα εκάϊ “κεραμιδίν” και τις στόλιζαν γύρω με γαϊτάνια. Τις έδεναν με τα “κασίκια”, που ήταν κορδόνια υφασμένα με ειδικό εργαλείο,” τα τσαπάρα”. Ήσαν χρωματιστά και σε διάφορα σχέδια. Τα “κασίκια” ήταν φαρδιά, περίπου τρεις πόντοι στο μέρος που αντιστοιχούσε στην ποδιά, “φοτά”, μετά στένευε στα πλάγια στον έναν πόντο και κατέληγαν σε χρωματιστές φουντίτσες. Με τα “τσαπάρα” έπλεκαν και τα λουριά για τα “τσαντάγια”(ταγάρια),τα “κουνοδέματα”-τα δεσίματα της κούνιας. Φημισμένα ήταν τα περίτεχνα “τσαντάγια” της Σαντάς, με την λεπτή ύφανση, τα πολύχρωμα σχέδια και τα πλουμιστά “κασίκια” που κατέληγαν σε πολύχρωμες φούντες στα πλάγια. Τα ταγάρια και τα “ορτάρα” της Σαντάς γίνονταν ανάρπαστα στα γύρω χωριά, όπου τα πουλούσαν ή τα άλλαζαν με διάφορα αγροτικά προϊόντα- σιτάρι, ξηρούς καρπούς, φρούτα. Όμως το μαλλί μέχρι να φτάσει να γίνει λεπτή κλωστή για ύφασμα “Σαλ” ή πλεχτό ήθελε πολλή δουλειά. Πρώτα- πρώτα έπλεναν τα μαλλιά, τα στέγνωναν και μετρά μαζεύονταν όλη η οικογένεια, πολλές φορές και η γειτονιά και το έξαιναν, δηλαδή το άνοιγαν με τα δάχτυλα. Τα μαλλιά και τα αρνάκια “αρνομάλλ”, τα χρησιμοποιούσαν για να γεμίζουν τα παπλώματα, τα στρώματα, τα μαξιλάρια. Όλα τους τα κρεββατικά ήσαν γεμισμένα με μαλλί, γιατί στην Σαντά έκανε πολύ κρύο. Το μαλλί από τα πρόβατα, το “γιαπαούν” μετά το ξύσιμο το λανάριζαν σε πρωτόγονη λανάρα με σιδερένια δόντια. Το πρώτο μαλλί που έβγαινε από το λανάρι ήταν πρώτης ποιότητας και το λέγανε “ούτρα” και το δεύτερο “πουρτ'”. Με το “ζαρουδευτέρ” , ειδική βέργα, έκαναν το λαναρισμένο μαλλί χοντρό φυτίλι και το τύλιγαν σε μεγάλα κουβάρια τα “ζαρούδα”. Κάθε φορά που ήθελαν να γνέσουν, έκοβαν ένα κομμάτι “πατούλ'” από το χοντρό φυτίλι και με το αδράχτι έκαμναν κλωστή χοντρή ή ψιλή, όπως την ήθελαν. Ανάλογα με την χρήση της κλωστής την έκαμναν δίκλωνη “δίκονον” ή τρίκλωνη “τρίκονον”.Με το μαλλί δεύτερης ποιότητας το “πουρτ”, κάμνανε “τσαρχόσκοινα” δηλ. τσαρουχοδέματα. Επίσης με το “πουρτ” έπλεκαν κοντές κάλτσες με διάφορα σχέδια. Η τέχνη όλη βρισκόταν στην τέλεια εφαρμογή. Από τις γυναικείες κάλτσες ωραιότερες ήταν εκείνες με τη δαντελλέ πλέξη που την έλεγαν “Κοραάντων πλουμίν”, δηλαδή σχέδιο Κοραάντων. Οι κοπέλες πλέκανε πολλά ζευγάρια κάλτσες ανδρικές και γυναικείες για την προίκα τους “τσέϊζα”, γιατί απ’ αυτές έκαμναν δώρα στο συγγενολόι του γαμπρού. Τις παιδικές κάλτσες τις έπλεκαν με μαλλί “αίας” δηλαδή κατσίκες, που ήταν πολύ μαλακό και ζεστό. Τις έκαμναν και αυτές δαντέλλες ή ίσια πλέξη, αλλά στο πλάι βάζανε ένα σχεδιάκι που το λέγανε “μελεσσιδίτσα”. Από μαλλί “τιφτίκ” κάνανε κάλτσες τα πλουσιοκόριτσα, όπως λέει ο στίχος: “Πάει ομάλα, πάει και τίκια τα ‘ορταρόπα τ’ς ειν’ τιφτίκια”. (Πάει πλάι, πάει πάνω,τα καλτσάκια της τιφτίκια). Το “τιφτίκ” ήταν μαλλί πολύ καλής ποιότητας, απαλό και ζεστό. Οι εύπορες κόρες και νύφες το καλοκαίρι φορούσαν για γιορτινές “φιττικόζα κάλτσας”. Ήσαν πλεγμένες με “φιλτίκ”, βαμβακερή κλωστή γυαλιστερή, πολύ καλής ποιότητας, κάτι ανάλογο με το σημερινό μερσεριζέ. Τις κάλτσες τις έπλεκαν με πέντε βελόνες, τα “καλτσοτσίβα”. Γενικά τις βελόνες για το πλέξιμο τις λέγανε τσιπία ή τσιβία. Ήσαν τριών ειδών καμωμένες από χαλκό ή από ατσάλι: οι Χοντρές, οι μεσαίες και οι ψιλές. Οι Σανταίες έπλεκαν στο χέρι και όχι στο λαιμό. Έπλεκαν γρήγορα, χωρίς να βλέπουν το πλεχτό, μόνο με την αφή. Τόσο είχαν συνηθίσει τα δάχτυλα τους στο πλέξιμο. Αυτές ήσαν οι ασχολίες των γυναικών το χειμώνα. Να κάνει τις δουλειές του σπιτιού, να γνέθει, να πλέκει, να ράβει, να ετοιμάζει τα ρούχα και τα τσαρούχια που θα φορούσαν την άνοιξη και το καλοκαίρι , όταν θα πήγαιναν στις εξωτερικές δουλειές. Όμως ο παγερός και βαρύς χειμώνας είχε και πολλές χάρες. Πρώτα- πρώτα η Σαντά μάζευε τα παιδιά της. Ένα συνεχιζόμενο πανηγύρι ήταν ο χειμώνας με τα βαφτίσια, τους αρραβώνες και τους γάμους, που γίνονταν αυτή την εποχή. Το φαγοπότι του γάμου άρχιζε από το Σάββατο και τελείωνε τη Δευτέρα. Όλοι ντυμένοι στα καλά τους , με τη χαρά στο πρόσωπο, παρακολουθούσαν την τελετή. Οι νέες γυναίκες έλαμπαν μέσα στα αστραφτερά, μεταξένια, νυφιάτικα ρούχα τους (τα Ζουπούνας). Ήταν μεγάλη η χαρά τους να τα φοράνε, γιατί και όμορφα ήσαν και όμορφες αναμνήσεις έφερναν στο νου. Τα νυφιάτικα μόνο στους γάμους τα φορούσαν. Στις άλλες διασκεδάσεις φορούσαν πάλι καλές μεταξωτές “ζουπούνες”, αλλά όχι νυφιάτικες. Στη Σαντά εξ άλλου συνήθιζαν να φοράνε δυο και τρεις “ζουπούνες”, την μια πάνω στην άλλη, σε διαφορετικό μήκος και διαφορετικό χρώμα. Δεν ξέρω αν το επέβαλε η γυναικεία φιλαρέσκεια ή το υπερβολικό κρύο. Όσο για τους ηλικιωμένους, εκείνοι καθισμένοι στα στρωμένα τραπέζια, καμάρωναν τα νιάτα που χόρευαν τους όμορφους, ζωηρούς, παλικαρίσιους χορούς με την γλυκιά μελωδία της λύρας και της γκάιντας (τουλούμ’ ή αγγείον), ενώ ακουγόταν το τραγούδι: “Χορέψ’τεν παιδέντ’ χορεψ’ τεν, ακόμαν Καλαντάρτ’ς εν
και ο χορόν πα’ κλείδωσεν κι η νύφε πα’ μαρμάρτσεν”. Χορέψτε παλικάρια, χορέψτε, Γενάρης ειν’ ακόμα , ο χορός έκλεισε κι η νύφη αστράφτει από ομορφιά. Διασκέδαζαν και χαίρονταν μέσα στις τόσες αντίξοες συνθήκες της ζωής. Όμορφες, γενναίες ψυχές….
