Η ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞΙ: Κάθαρση ή Κατάρα;
Την 11ην και 30΄ π.μ. της σήμερον, εις τον παρά τω Γουδί χώρον εξετελέσθη εν πλήρει στρατιωτική τάξει, η θανατική εκτέλεσις των έξ καταδικασθέντων υπό του Εκτάκτου Επαναστατικού Στρατοδικείου, υπευθύνων της Μικρασιατικής Καταστροφής, ήτοι των απαρτισάντων το Συμβούλιον των Πέντε πολιτικών Π. Πρωτοπαπαδάκη, Δ. Γούναρη, Ν.Στράτου, Γ. Μπαλτατζή και Ν. Θεοτόκη, ως και του αρχιστρατήγου της ήττης Γ. Χατζανέστη. Της εκτελέσεως προηγήθη η στρατιωτική καθαίρεσις και η θεία μετάληψις εν ταις φυλακαίς Αβέρωφ.
Οι νεκροί, μεταφερθέντες πάραυτα, εις το Α΄ Νεκροταφείον, παρεδόθησαν εις τους οικείους των προς ταφήν. Προ της εκτελέσεως οι κατάδικοι, ερωτηθέντες περί της υστάτης θελήσεώς των, ουδέν είπον».
Ανακοινωθέν Εκτάκτου Επαναστατικού Στρατοδικείου
15 Νοεμβρίου 1922

Ένας γκρίζος ουρανός σκέπαζε την παγωμένη Αθήνα εκείνο το πρωινό. Οι μέρες ήταν θλιβερές και πένθιμες. Η Ελλάδα ολόκληρη, μαυροντυμένη, θρηνούσε τα παιδιά της. Τα παιδιά εκείνα που είχαν χαθεί στη Μικρασιατική Εκστρατεία, που σφαγιάστηκαν ανελέητα κατά την υποχώρηση του ελληνικού στρατού, αλλά και εκείνα που μαρτύρησαν στο Ολοκαύτωμα της Σμύρνης.
Δεν είχαν περάσει ούτε δύο μήνες από τη συμφορά, όταν, στις 31 Οκτώβρη 1922, άρχισε η πολύκροτη Δίκη των Έξι ή, για την ακρίβεια, των Οκτώ. Ο Ξενοφώντας Στρατηγός και ο Μιχαήλ Γούδας καταδικάστηκαν σε ισόβια δεσμά. Ήταν η «δίκη των μεγάλων ενόχων», όπως την αποκαλούσε ο Πλαστήρας.
Στρατιώτες και καραβάνια προσφύγων —των τυχερών εκείνων που επέζησαν— κατακλύζουν τη μητέρα πατρίδα. Στα μάτια τους αντιφεγγίζουν ακόμα οι φωτιές της Σμύρνης. Τα πτώματα που επιπλέουν στο νερό, ο καπνός, τα ερείπια, η αγριότητα, η αντάρα και ο θάνατος δεν φεύγουν στιγμή από το μυαλό τους. Ανέστιοι και ξεριζωμένοι, θα προσπαθήσουν να κλείσουν τις πληγές τους και να συναρμολογήσουν ξανά τη ζωή τους.
Τα πάνω έχουν έρθει κάτω. Έριδες ταλανίζουν τη μικρή μας χώρα, η οποία είναι διχασμένη σε δύο στρατόπεδα: τους Kωνσταντινικούς και τους βενιζελικούς. Οι κυβερνήσεις ανεβοκατεβαίνουν και ο ένας τα ρίχνει στον άλλον. Παρ’ όλα αυτά, μια φωνή αντηχεί πέρα ως πέρα σε ολόκληρη την Ελλάδα: να πληρώσουν οι υπαίτιοι!
Όμως, πολλά και διάφορα ήταν τα αίτια της Μικρασιατικής Καταστροφής, άμεσα και έμμεσα. Ανάμεσά τους ήταν η μακροχρόνια παράταση του πολέμου, η βαθιά διαίρεση του σώματος των αξιωματικών, η καλή οργάνωση του κεμαλικού στρατού και ο οικονομικός πόλεμος που κήρυξαν στη χώρα μας οι Σύμμαχοι μετά την επάνοδο του Κωνσταντίνου.
Η δίκη αυτή, λοιπόν, δεν αποσκοπούσε παρά στην ικανοποίηση της λαϊκής οργής και στην αποκατάσταση του γοήτρου του στρατού.
Τα πάθη κοχλάζουν και τυφλώνουν. Κι όταν το αίμα είναι ακόμα νωπό, η απόσταση από την αλήθεια είναι σίγουρα μεγάλη. «Δύο είναι οι εχθροί της ορθής σκέψης: το τάχος (σ.σ. η βιασύνη) και η οργή», είχε παρατηρήσει κάποτε ο Διόδοτος —μια ρήση που, στην προκειμένη περίπτωση, επαληθεύεται πανηγυρικά.
Πράγματι, μετά την ήττα των ελληνικών στρατευμάτων στη Μικρά Ασία, εξερράγη στρατιωτική επανάσταση υπό τον Ν. Πλαστήρα, στις 11 Σεπτέμβρη 1922, η οποία ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί. Η επαναστατική αυτή κυβέρνηση, ωστόσο, ήταν αποφασισμένη να ξεκαθαρίσει τα πράγματα και να καθίσει στο σκαμνί όσους θεωρούσε υπαίτιους.
Έτσι συγκροτήθηκε το Έκτακτο Επαναστατικό Στρατοδικείο, με πρόεδρο τον υποστράτηγο Οθωναίο, το οποίο εξέδωσε και την ετυμηγορία. Οι Έξι κρίθηκαν ένοχοι για εσχάτη προδοσία.
